شما بعنوان یک تحصیل کرده وقتی بحث میکردید، از اسلام چه میگفتید؟ از نظام اقتصادی، از نظام سیاسی و ...؟ خاطره ای از بحث هایتان دارید؟
\r\n\r\nآن زمان تحصیلاتم تمام شده بود و دانشجو نبودم. وقتی که قبل انقلاب به ایران برگشتم تصمیم گرفتم که دیگر برای زندگی به ایران برنگردم، چون رشته ام روابط بین الملل بود. نه در سیستم ایران میتوانستم کار کنم چون نظام را قبول نداشتم و نه در سیستم انگلیس میتوانستم فعالیت کنم. بنابراین یک شغل آزاد را شروع کردم و یکی از دلایلی که نتوانستم بعد از انقلاب هم به ایران بیایم همین بود که تازه این کار را شروع کرده بودیم و نمیتوانستم رهایش کنم.
\r\n\r\nبین ما ایرانی ها از یک طرف شادی و امید و از طرفی نگرانی ایجاد شد. چون می دانستیم غرب ساکت نخواهد نشست و دیدیم که ننشست. سخنرانی مارگارت تاچر را به یاد دارم که می گفت ما به وسیله یکی از همسایه های خود ایران، خدمت ایران می رسیم! آن موقع هنوز بحث جنگ عراق مطرح نبود، یعنی جنگ عراق کاملا برنامه ریزی شده بود. خوب برنامه ریزی میکردند، جنگ، تحریمها، کودتاها و سختی هایی که سر راه ایران بوجود می آوردند که الان فقط تاریخ شده است.
\r\n\r\nحمایت مسلمانان از انقلاب ایران چطور بود؟
\r\n\r\nحمایت مسلمین از انقلاب خیلی بالا بود. اما اینجا مقداری بحث دارد که ما یک سری اشتباهات و کم کاری هایی کردیم که باعث شد نتوانیم آن علاقه ها و تمام مسلمانان را بخصوص جماعت اهل سنت را به آن صورت که باید و شاید جمع کنیم. بعضی جاها حرکت فقط یک حرکت شیعی نشان داده شد و بعضی از این مسئله سوء استفاده کردند تا موج انقلاب را تضعیف کنند. حتی عده ای شیعیان ضد انقلاب آمدند و سعی در بهره برداری از انقلاب به نفع خود داشتند. واقعا نتوانستیم ماهیت انقلاب ایران را نه تنها به اهل تسنن بلکه به کل جهان خوب معرفی کنیم.
\r\n\r\nهمانطور که گفتید ابتدا اهل سنت جهان به انقلاب ایران چشم امید داشتند. چه حرکت هایی باعث شد که این اعتماد و امید قطع شود؟
\r\n\r\nببینید یک مقداری از این داخلی بود و مقداری خارجی. مثلا در پاکستان عده ای از شیعیان و دوستان انقلاب از انقلاب استفاده کردند برای پرورش ناسیونالیستی تشیع و این باعث شد که یک سری افراد هم گول خوردند و کمک کنند به این جریان. این با حرکت های عربستان سعودی علیه تشیع که می خواستند نشان دهند تشیع ضد اسلام است همه دست به دست هم داد و ما صدمات عجیبی در این قضیه خوردیم.
\r\n\r\nیادم هست قبل از انقلاب یکی یا دو تا کتاب علیه تشیع بود اما بعد از انقلاب صدها کتاب نوشته و به مساجد ارائه می شد و مجانی پخش می شد. مثلا در انگلیس در مساجد شاید قرآن نبود ولی ١٠تا کتاب ضد شیعه به شما رایگان می دادند که به چندین زبان هم ترویج می شد و ما متأسفانه کوتاهی کردیم. در لاک خودمان فرورفتیم و آن جور که باید تعاملات بین المللی نداشتیم و حوزه کار را به آنها واگذار کردیم. این فعالیت ها هنوز ادامه دارد و هنوز بعضی می گویند شیعیان قرآن خودشان را دارند که این واقعا مسخره است. من جایی بحث بود گفتم این حرفی که شما میزنید کفر است خداوند در قرآن فرموده است ما این قرآن را حفظ میکنیم. ولی یک همچنان چیز به این سادگی را که راحت حل میشود را هنوز دارند همه جا پیاده میکنند و ما نتوانسته ایم کاری کنیم.
\r\n\r\nگفتید در قضیه فتوای سلمان رشدی فعال بودید و انگلیس هم اوج قضیه بود. خاطراتتان را از بازتاب ها و واکنشها برایمان بگویید. این را حرکتی ضد آزادی بشر و دیپلماسی میدانستند؟
\r\n\r\nآن موقع فعالیت های من زیاد بود. آن موقع معاون تنها مسجد کمبریج بودم که مسجد اهل سنت بود و من تنها شیعه و عضو هیئت امنا مسجد بودم. آن موقع جزو تیم فعالانی بودم. ما قبل از اینکه فتوا داده شود و سروصدایی بشود، صدها هزار امضا جمع کردیم، نامه نگاری کردیم و همه کاری کردیم که در انگلیس این کتاب را چاپ نکنند. فتوای امام از آسمان پایین نیفتاد. مراحلی پیش رفت بعدا به جایی رسید که عده ای در تظاهرات پاکستان کشته شدند.
\r\n\r\nنکته دیگر اینکه این فتوا نبود بلکه حکم بود. این حکم بود و حکم مرتد بودن نبود، حکم مفسد فی الارض بودن بود. کار زیادی میتوان در همین قضیه انجام داد که ما در این قضیه به این مهمی هنوز به مردم نتوانستیم بفهمانیم که واقعیت چه بود.
\r\n\r\nولی آن موقع تمام مسلمین هیچ شکی در درستی این حکم نداشتند و می گفتند که باید این حکم اجرا شود. فعالیتهای من زیاد شده بود. توی رسانه ها، توی رادیو، روزنامه ها محلی، همه جا سخنرانی میکردیم و از حکم امام دفاع میکردیم. یادم هست خیلی از دوستان ما به خاطر همین فعالیت ها از انگلیس اخراج شدند. همه دوستان به من می گفتند: تو چون ایرانی هستی و پاسپورت انگلیسی نداری خیلی حرف نزن، ساکت بمان که اخراجت می کنند. خودم هم پیش خودم فکر کردم که حالا شاید صلاح نباشد. ولی بعد دیدم نه باید این کار را انجام بدهم و نمیتوانم ساکت باشم. الان خوشحالم که آن روز ساکت نماندم و اگر ساکت مانده بودم همیشه فکر میکردم بودنم در انگلیس به خاطر ساکت شدنم است. به خودم گفتم اگرخداوند بخواهد من در انگلیس بمانم و خدمت کنم خودش حافظ من است و اگر صلاح نباشد آدم در صحرای کویر خدمت کند، خدمت کردن مهم است. دعا کردم گفتم خدایا هرچه که صلاح بدانید همان است و من میروم.
\r\n\r\nیادم هست یک بار که در تلوزیون بحث بود یک خانم بی حجاب آمد و گفت من حاضرم حتی خودم را بکشم. مردم واقعا پشت این حکم ایستادند.
\r\n\r\n\r\n![](\"/file/5/attach/201405/10673_1989820492.jpg\")
\r\n
\r\n\r\n محبوبیت امام در اروپا بعد از جریان فتوا چطور بود؟
\r\n\r\nمحبوبیت امام به آسمان رفت. بحثی هست که عزت را واقعا خداوند می دهد؛ یک بحث دیگر هم که هست این است که خداوند ظالمان را در همین دنیا هم ذلیل میکند. سن من بالاست و خودم این را تجربه کرده ام. مثلا شما صدام، بن علی، مبارک و خیلی از ظالمان دیگر را ببینید. کسانی هم که خدا بخواهد در همین دنیا قبل از رفتنشان عزیز می شوند. عزت امام واقعا رفت بالا و واقعا عجیب بود!
\r\n\r\nیادم هست در تظاهرات سلمان رشدی، ما جزو برنامه ریزها بودیم ولی کنترل از دست ما که بیرون بود از دست پلیس انگلیس هم خارج شده بود. فقط یکسری کوچه ها را بسته بودند که ما مثل مورچه هرجا که راه باز میشد پهن تر میشدیم. هرجا که باریک میشد ما هم باریک می شدیم. سیل جمعیت را اصلا کسی نمیتوانست کنترل کند. بعد تمام جماعت اهل سنت پلاکاردهایی که به دست گرفته بودند عکس امام بود. واقعا عزت امام به حد عجیبی رسید، چون امام آمد و حرف حق را زد. بعد از آن پارلمان اسلامی که با دوستان تشکیل دادیم از پشت این حرکت ها شروع شد. و واقعا فشار را روی دولت انگلیس خیلی زیاد کرد.
\r\n\r\nنگاه ها به انقلاب بعد رحلت امام چه بود؟ امید به آینده انقلاب و بازتاب های مردمی از آن چطور بود؟ خاطره ای از رحلت امام دارید؟
\r\n\r\nرحلت امام یکی از اتفاقاتی است که هیچ وقت از یادم نمی رود. شب قبل از رحلت که امام مریض بودند همه ما دعا می کردیم و امید به بهبود داشتیم. شب قبلش محفلی در لندن برای دانشجویان ایرانی و مسلمان برگزار شد که آن جا اعلام کردند حال امام خیلی بد است و دعا کنید. یک حالت سنگینی در قلبمان احساس می کردیم که واقعا نمی شود توصیف کرد. همان شب ساعت دو، سه شب بود که از بی بی سی به من زنگ زدند و گفتند امام مرحوم شدند و خواستند من بروم و درباره امام صحبت کنم. من که قبلش پدرم را از دست داده بودم ولی واقعا احساس یتیمی را وقتی که امام مرحوم شدند کردم نه وقتی که پدر خودم مرحوم شدند.
\r\n\r\nواقعا آن موقع از یک طرف قلبمان پر از غم بود، از طرف دیگر نگران برای آینده انقلاب بودیم. همه دعا می کردیم که خداوند این رهبریت، این راهنمای ما را برای دنیا وآخرت را از ما نگیرد و کس دیگری را جای ایشان بیاورند و واقعا طولی نکشید که دیدیم آقای خامنه ای چطور توانستند خلأ ایشان را پر کنند. دو مرتبه این حقیقت برای ما واضح شد که واقعا خداوند قادر است و بنده هایش را بدون رهبری رها نمیکند و ما هستیم که باید دنبال آن باشیم. خداوند میفرماید قومی را هیچ وقت عوض نمیکند مگر اینکه خودشان عوض شوند. این مسئولیتی بر گردن ماست.
\r\n\r\nیادم هست در برنامه هایی که برای رحلت ایشان بود، برخی دوستان از ناراحتی غش کردند. احساسات خیلی عمیق بود. اما چیزی که برایم خیلی جالب بود، حرف جان سیمپسون خبرنگار معروف بی بی سی بود که از فرانسه با امام به ایران رفت. تا تصاویر و جمعیتی که در تشییع امام آمده بودند دید، گفت« خدای من! امام خمینی در مرگش قوی تر از در زندگی شده است.»
\r\n\r\nواقعا آن طوری که مردم بیرون آمدند نشان دادند که این انقلاب تمام شدنی نیست و با رفتن امام تمام نخواهد شد. خود این امید را در دل ما ایجاد کرد که این حرکتی که امام آغاز کرد به جایی رسیده که پابند این مسائل نیست.
\r\n\r\nیکسری نگرانی هایی بود که اوضاع ایران آن را تشدید هم کرده بود. قضیه عزل آقای منتظری بود و ... . همه خیلی نگران بودیم ولی با امید به قدرت الهی و اینکه ما دعا می کردیم و یقین داشتیم که خداوند دعای ما را بدون جواب نمیگذارد آرامش میگرفتیم، با این حال موقعیت بسیار سختی بود.
\r\n\r\nخانواده امام خیلی خوب رفتار کردند، مردم خیلی خوب رفتار کردند، مسئولین خوب رفتار کردند و همه دنبال این بودند که این قضیه به بهترین وجه جلو برود و بعد از چند ماه بر همه واضح شد که حضرت آقای خامنه ای با اینکه آنموقع خیلی هم جوان بودند ولی جانشین لایقی برای این کار هستند و بودن ایشان خودش یک برکتی شد.
\r\n\r\nاز خود انگلیسی الاصل ها یا غیر مسلمانان صحبتی، خاطره ای از آن موقع دارید؟
\r\n\r\nبله، همین طور که حرف جان سیمپسون را نقل کردم. این حرف معنایش این بود که همه بعد از این همه مشکلات که انقلاب شکست نخورد منتظر نشسته بودند که این پیرمرد است و بالاخره فوت کند و همه چیز به حالت سابق برمیگردد و ایران را دوباره دست خودمان می گیریم. ولی با دیدن این صحنه ها دیدند که نه این مسئله به این صورت حل نمیشود. نشستن مشکلی را حل نمیکند و باید راه های دیگری را امتحان کنند.
\r\n\r\nخاطره ای که من از آن دوران دارم یکی آن که آن شب را اصلا فراموش نمی کنم که با چه حالی به خانه ها برگشتیم. بعد که تلفن شد و خبر را شنیدم و... و شب های بعد که با یک عده از محبان امام دور هم جمع می شدیم، همدیگر را دلداری می دادیم و در آن مملکت غریب همدیگر را در آغوش می گرفتیم و ساعت ها برای از دست دادن امام گریه می کردیم. من یتیم بودنم را آنموقع احساس کردم(اشک از چشمان استاد جاری شد)
\r\n\r\nدر زندگی آدم یک اتفاقاتی می افتد که آدم نگران میشود. بعد می بینی خداوند از همین مسئله در دیگری را پر از برکت باز میکند که آدم میگوید خدایا شکرت که همه چیز را بهتر از آن چیزی که ما میتوانستیم برنامه ریزی کنیم برنامه ریزی کردی.
\r\n\r\nاین حبّ را شما میتوانید برایمان تحلیل کنید؟ به خاطر چه این حبّ به امام شکل گرفته بود؟ به خاطر شخصیت معنوی امام؟
\r\n\r\nنه، ایشان همه چیز ما بود. رهبر معنوی، اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و... . ببینید ایشان راه و روش زندگی ما را تغییر داد. امام فقط یک ملت ایران را آزاد نکرد. امام قلب های یک اشخاصی را در جاهای دیگر دنیا آزاد کردند. آن هم نه با سخنرانی بلکه با اعمالش. امام دل های ما را از یک حالت گم شدن و سردرگمی در غرب به نور هدایت کرد. او افق تازه ای را بر بشریت و انسانیت گشود. نه فقط ماهایی که توی غرب بودیم بلکه خود مردم ایران هم همینطور. من همیشه می گویم ما در ایران اسلامی نبودیم. من مصر که رفته بودم قبل و بعد از انقلاب که مبارک رفت. مصری ها خیلی متدین بودند. ایران اینطور نبود. همه برنامه های غربی هماهنگ بود. البته خارج از تهران در روستاها و شهرهای کوچک این بود. امام واقعا همه ما را به مسیر درست انسانیت هدایت و راهنمایی کرد. شما ببینید در همین مصر که انقلاب شد یک کسی نیست که دست اینها را بگیرد از یک مرحله ای به مرحله دیگر ببرد و این خیلی مسئله مهمی است.
\r\n\r\nچه رفتار و خصلت امام شما را بیشتر تحت تاثیر خودش قرار داده است؟ معنویت ایشان بوده، علم ایشان بوده و ...
\r\n\r\nانسانیت ایشان. ایشان دیکتاتور نبود ولی رهبر بود. ببینید شما الان در دنیا رهبری پیدا کنید که دیکتاتور نباشد. ایشان اخلاصی داشتند که مثل خیلی از ما ایرانی ها که ادای اخلاص را در می آوریم، نبود. اخلاص در خون ایشان بود. اخلاص ایشان را جانها درک میکرد نه چشمها. امام به درد مردم نگاه داشت. شما قضیه فتوای تغییر جنسیت امام را ببینید. هنوز که هنوز است در غرب کسی که تغییر جنسیت بدهد رسما شناخته شده نیست. علما به این راحتی در مورد قضیه ای فتوا نمیدهند. امام در فتاوای خود مردم را لحاظ میکردند. پدروار عمل میکرد.
\r\n\r\nیکبار یکی از فرزندان ایشان اوایل انقلاب میگفتند که ما یکبار از دانشگاه آمدیم و امام گفت چه خبر؟ گفتم یک دختر و پسری به خاطر اینکه شایعه بوده بیرون دانشگاه رابطه داشته اند را اخراج کرده اند. امام گفتند به چه حقی اخراج کرده اند مگر مملکت صاحب ندارد و تلفن را برداشتند و به رئیس دانشگاه زنگ زذند که تو به چه حقی این کار را کرده ای؟! اگر یک اتفاقی در بیرون دانشگاه افتاده باشد مسئولین مربوط باید نظارت کنند اگر ثابت شد حکم خود را دارد. تو به چه حقی حکم صادر کرده ای؟ اینها را سر کلاسشان برگردان.
\r\n\r\nامام از این حرکت آنها نمیخواست دفاع کند بلکه میگفت مملکت صاحب دارد. روی اصول و قواعد باید جلو رفت. هرکس برای خود تصمیم نگیرد.
\r\n\r\nاز طرف مراکز ایرانی تولیدات خاصی به دست شما در انگلیس می رسید؟
\r\n\r\nآن موقع سفارت ایران در لندن یک مدرسه انقلابی بود. من روزنامه های آنموقع را دارم. سفارت یک روزنامه ای به اسم «امام» داشت. صفحه اولش همیشه یک آگهی داشت که هرکسی هر مشکلی، سوالی، نکته ای دارد مراجعه کند. نه فقط ایرانی ها هرکسی. الان ما ایرانی ها که به سفارت مراجعه میکنیم آنطور استقبال نمیکنند. قبلا در برای همه باز بود.
\r\n\r\nچند روز پیش من درتهران میدان توپخانه رفتم. سر در وزارت خارجه قدیم نوشته «وزارت خارجه جمهوری اسلامی ایران» و پایینش نوشته «نه غربی، نه شرقی، جمهوری اسلامی». ساختمان جدید این چنین شعاری ندارد.
\r\n\r\n