[[{"content_id":10090,"domain_id":"0","lang_id":"fa","portal_id":"5","owner_id":"506","user_id":"1","view_accesslevel_id":"1","edit_accesslevel_id":"1","delete_accesslevel_id":"1","editor_id":"401","content_title":"نقشه کلی فرق و جریانات جهان اسلام (قسمت اول) + جدول\r\n\r\nاخوانی و سلفی و وهابی را با یک چوب نمی رانیم","content_number":"0","content_date_event":"2014-02-16 10:21:00","content_summary":"مدام می شنویم که مثلا مرسی وابسته به اخوان المسلمین یا حمدین صباحی وابسته به جریان چپ عربی در مصر فلان کار را کرد. راستی این اخوان که می گویند دقیقا یعنی چه؟ چه فرقی با دیگران دارد؟ چرا برخی جریانات سلفی مصر را از آنان جدا می کنند و مثلا حزب النور را نماد آن جریانات نمی شمارند؟ چه جریانات دیگری در سایر کشورها وجود دارد؟\r\nاینکه در مالزی سلفی ها نفوذ کرده اند یعنی وهابیت پایگاه یافته یا این که سلفی گری آن جا فرق هایی با وهابیت دارد؟ دیوبندیه در پاکستان که در شرق کشور ما نیز نفوذ کرده چطور؟ این ها همان وهابیت اند یا تفاوت هایی دارند؟","content_summary_fill":"1","content_body":"*سید محمد سرکشیکیان\r\n\r\nشناخت تحولات امروز منطقه و جهان تا حد زیادی وابسته است به این که بدانیم چه جریانات فکری، فقهی، سیاسی و کلامی در جهان وجود دارند. آن وقت است که هم تحلیل دقیق تری خواهیم داشت و هم دقیق تر رفتار خواهیم کرد و مثلا اخوانی و سلفی و وهابی را کنار هم با یک چوب نمی رانیم.\r\nمتاسفانه، در تحلیل های سیاسی بسیاری از این نکات لحاظ نمی شوند و گاها می بینیم که حتی تحلیلگران ما در تحلیل ریشه اتفاقاتی که براحتی با نگرش جریانی می توان آن را فهمید، به خطا می روند!\r\nدر این سرویس قرار است جریانات و خطوط مختلف را به شما معرفی کنیم. جریاناتی که نوعی عمومیت در جهان اسلام دارند و در بسیاری از کشورها می توان رد پای آن ها را یافت. در شماره های اول نقشه کلی فرق و جریانات را به شما می نمایانیم و در شماره های بعد به صورت تفصیلی آن ها را معرفی خواهیم نمود. باشد که بر بصیرت ما بیافزاید و امکان یافتن قوه تحلیل صحیح را به ما بدهد تا جایی که خودمان بتوانیم مسائل را به خوبی تحلیل نمائیم. این شماره را به معرفی اجمالی جریانات اصلی در جهان اسلام پرداخته ایم و موضوعات متعدد دیگری در دستور کار داریم که در شماره های بعدی بدانها خواهیم پرداخت.\r\n\r\nالف) جریانات مذهبی \r\nتعریف اسلام:\r\nبرای فهم بهتر گوناگونی و اختلاف مذاهب اسلامی لازم است در ابتدا دین اسلام را تعریف کرده و با یک تقسیم بندی دقیق تر نقشه ای کلان از مذاهب مختلف اسلامی به دست آوریم. اسلام در لغت از ماده سلم به معنای انقیاد و گردن نهادن و تسلیم شدن است.\r\nمنظور مسلمانان از اسلام دینی است که توسط حضرت محمد(ص) پایه گذاری شده است و در وسیع ترین معنای کلمه اسلام به معنای تسلیم خداوند بودن به عنوان یک حقیقت انکارناپذیر است. \r\n\r\n \r\n\r\n \r\n\r\nدین اسلام خود از سه بخش تشکیل شده است: اعتقادات، فقه، اخلاقیات.\r\nاختلافات در حوزه اعتقادات: \r\nاعتقادات اندیشه انسان را میسازد که به تصحیح جهان بینی می انجامد و اسلام به این حوزه عنایت ویژه ای دارد. بیشتر اختلافات نیز در این حوزه رخ داده است و مذاهب کلامی از اختلاف در عقیده بوجود آمده اند.\r\nدر این حوزه مسلمانان به دو دسته بزرگ شیعه و سنی تقسیم میشوند و در طول تاریخ هریک از این فرقه ها به دسته های کوچکتر تقسیم شدند. \r\n\r\nشیعه به کیسانیه، زیدیه، اسماعیلیه، واقفیه، امامیه اثناعشریه و ... تقسیم شدند. اهل سنت به مرجئه، معتزله، کرامیه، اصحاب حدیث، اشاعره، ماتریدیه، سلفیه، وهابیت،دیوبندیه و ... منشعب گردید.\r\nبرخی از فرقه ها هم آنقدر از اصول اسلام دور شدند که از دایره اسلام خارج گشتند و دیگر مسلمانان، آنان را مسلمان نمیدانند مثل غالیان، قادیانیه، بابیت و بهاییت و ... .\r\nاختلافات در حوزه فقه(مذاهب فقهی): \r\nوجه مهم دیگر اسلام فقه است که به افعال المکلفین می پردازد. یعنی چگونه زیستن را به انسان می آموزد. ارتباط انسان با خدا، خویش و دیگرانسانها و ... . در اینجا نیز اختلافات فراوانی بروز کرد و فرق متعددی بوجود آمد.\r\nدر شیعه فقه جعفری(اعم از امامیه و اسماعیلیه) و فقه زیدی پدیدار گشت و در اهل سنت فقه ثوری، جریری، ظاهری، اوزاعی، حنفی، مالکی، شافعی، حنبلی و ... بوجود آمد.\r\nاختلافات در حوزه عرفان و طریقت: \r\nدر بخش اخلاق و عرفان نیز میان دانشمندان مسلمان اختلافاتی ظهور یافت که به غیر از مکاتب اخلاقی، سلاسل و فرق تصوف و مکاتب عرفانی نیز بوجود آمد. در شیعه فرق شاه نعمت اللهیّه، گنابادیه، نوربخشیه، ذهبیه و ... و در اهل سنت قادریّه، نقشبندیّه، رفاعیّه، چشتیّه، تیجانیه، مولویّه و ... پدیدار گشتند. \r\n\r\n \r\nب) جریانات فکری سیاسی \r\nتمدن اسلامی در در قرون اولیه دوران پرشکوهی را سپری کرد ولی کم کم دچار افول شد. بعد از قرنها دوباره قدرتهای مسلمان در قالب سه امپراطوری بزرگ صفوی، گورکانی و عثمانی رخ نمود. اما با شروع رنسانس، استعمار غرب توانست با پررنگ کردن اختلافات و شناسایی نقاط ضعف اسباب نابودی این سه امپراطوری را پی ریزی کند که زوال این سه امپراطوری را در پی داشت.(تفصیل این مطلب را در دو مقاله گذشته ببینید.) \r\n\r\n\r\n \r\nفروپاشی این امپراطوری ها و تجزیه آنها به کشورهای کوچکتر همه متفکران اسلامی را به فکر برد که علل عقب ماندگی و وضعیت اسفبار مسلمانان چیست و غربی ها چگونه از ما پیشی گرفتند؟ در جواب این پرسش سه رویکرد در جهان اسلام شکل گرفت که در دو گروه اصلی میتوان دسته بندی نمود.\r\n1-جریان پیروی از تمدن غرب، از غربگرایی تا غرب زدگی(تجدد) \r\nعده ای تَرک دین در اروپا را عامل پیشرفت دانستند و نسخه های غربی مشابهی را پیچیدند و کاملا به سمت غربی شدن رفتند. عده ای هم تجزیه حکومت کلیسا و ملی گرایی را عامل پیشرفت دانستند و پان عربیسم و پان ترکیسم و پان ایرانیسم و ... را مطرح کردند.\r\nجریان اول با یک تقدم تاریخی نسبت به جریان دوم از ناحیه روشنفکران شکل گرفت و رجال سیاسی، اداری، نظامی، صاحبان مشاغل و دانشجویان، ترکیب اجتماعی این گروه را تشکیل می دادند. از افراد شاخص این جریانات میتوان به رافع الطهطاوی، شبلی شمیل، یعقوب صنوع، قاسم امین، مصطفی کامل، نجیب عازوری، ساطع الحصری، احمد لطفی السید و حسنین هیکل و طه حسین در مصر و میان اعراب، ضیا گلوپ، تکین آلپ و آتاتورک در ترکیه، سر احمدخان در هند و میرزا ملکم خان، تقی زاده، و رضا خان در ایران.\r\nنقطه مشترک این دو تفکر نفی مدیریت دین در عرصه اجتماعی بود اگرچه ملی گراهای سکولار بخاطر حس ناسیونالیستی، ضد غربی بودند.\r\n2-جریان احیاء و بازسازی تفکر دینی، از بنیادگرایی تا رادیکالیسم اسلامی(اصلاح طلبی دینی) \r\nسومین پاسخی که به مساله عقب افتادگی و تحقیر مذهبی مسلمانان داده شد این بود که عامل اصلی ضعف مسلمانان عدول وعدم رعایت آموزه های اصیل دین و دورشدن از سیره سلف صالح است. این رویکرد اصلاح دینی خود به دو جریان تقسیم شد. \r\n\r\n\r\nعده ای این حرکت اصلاحی را باعقل گرایی و جهت گیری های اجتهادی متناسب با مقتضیات زمانی همراه کردند و سعی کردند که ابتدا در قالب فرهنگی اجتماعی به تصحیح جهان بینی مسلمانان بپردازند. از افراد شاخص این جریان از سیدجمال، عبده، رشیدرضا، حسن البنا تا اقبال لاهوری و امام خمینی و ... میتوان نام برد.\r\nعده ای دیگر با نگرش ظاهرگرا و ارتجاعی به تکفیر دیگر مسلمانان پرداخته و رویکردی رادیکال و جزئی نگر نه تمدنی محور در پیش گرفتند و مشکلات بیشتری را برای جامعه اسلامی بوجود آورند. تفکرات محمد بن عبدالوهاب، مودودی، سیدقطب و ... که متاثر از ابن تیمیه هستند را میتوان در این دسته قرار داد. البته نقش شکست ها و دستگیری ها حرکت های فرهنگی اجتماعی در رادیکال شدن آنها بعد از سیدقطب را نمیتوان نادیده گرفت. برای مثال جماعت الاسلامی پاکستان روحیه میانه تری دارد و خود سیدقطب بعد از زندانی شدن وناامیدی از حرکت اصلاحی نرم رویکرد تندتری را پیش میگیرد که سر منشا حرکتهای افراط گرای بعدی میشود.\r\nادامه دارد... \r\n\r\n  \r\n\r\n\r\n  ","content_html":"

*سید محمد سرکشیکیان

\r\n\r\n

شناخت تحولات امروز منطقه و جهان تا حد زیادی وابسته است به این که بدانیم چه جریانات فکری، فقهی، سیاسی و کلامی در جهان وجود دارند. آن وقت است که هم تحلیل دقیق تری خواهیم داشت و هم دقیق تر رفتار خواهیم کرد و مثلا اخوانی و سلفی و وهابی را کنار هم با یک چوب نمی رانیم.
\r\nمتاسفانه، در تحلیل های سیاسی بسیاری از این نکات لحاظ نمی شوند و گاها می بینیم که حتی تحلیلگران ما در تحلیل ریشه اتفاقاتی که براحتی با نگرش جریانی می توان آن را فهمید، به خطا می روند!
\r\nدر این سرویس قرار است جریانات و خطوط مختلف را به شما معرفی کنیم. جریاناتی که نوعی عمومیت در جهان اسلام دارند و در بسیاری از کشورها می توان رد پای آن ها را یافت. در شماره های اول نقشه کلی فرق و جریانات را به شما می نمایانیم و در شماره های بعد به صورت تفصیلی آن ها را معرفی خواهیم نمود. باشد که بر بصیرت ما بیافزاید و امکان یافتن قوه تحلیل صحیح را به ما بدهد تا جایی که خودمان بتوانیم مسائل را به خوبی تحلیل نمائیم. این شماره را به معرفی اجمالی جریانات اصلی در جهان اسلام پرداخته ایم و موضوعات متعدد دیگری در دستور کار داریم که در شماره های بعدی بدانها خواهیم پرداخت.
\r\n
\r\nالف) جریانات مذهبی
\r\nتعریف اسلام:
\r\nبرای فهم بهتر گوناگونی و اختلاف مذاهب اسلامی لازم است در ابتدا دین اسلام را تعریف کرده و با یک تقسیم بندی دقیق تر نقشه ای کلان از مذاهب مختلف اسلامی به دست آوریم. اسلام در لغت از ماده سلم به معنای انقیاد و گردن نهادن و تسلیم شدن است.
\r\nمنظور مسلمانان از اسلام دینی است که توسط حضرت محمد(ص) پایه گذاری شده است و در وسیع ترین معنای کلمه اسلام به معنای تسلیم خداوند بودن به عنوان یک حقیقت انکارناپذیر است.

\r\n\r\n

 

\r\n\r\n
\r\n\r\n

دین اسلام خود از سه بخش تشکیل شده است: اعتقادات، فقه، اخلاقیات.
\r\nاختلافات در حوزه اعتقادات:
\r\nاعتقادات اندیشه انسان را میسازد که به تصحیح جهان بینی می انجامد و اسلام به این حوزه عنایت ویژه ای دارد. بیشتر اختلافات نیز در این حوزه رخ داده است و مذاهب کلامی از اختلاف در عقیده بوجود آمده اند.
\r\nدر این حوزه مسلمانان به دو دسته بزرگ شیعه و سنی تقسیم میشوند و در طول تاریخ هریک از این فرقه ها به دسته های کوچکتر تقسیم شدند. 

\r\n\r\n
شیعه به کیسانیه، زیدیه، اسماعیلیه، واقفیه، امامیه اثناعشریه و ... تقسیم شدند. اهل سنت به مرجئه، معتزله، کرامیه، اصحاب حدیث، اشاعره، ماتریدیه، سلفیه، وهابیت،دیوبندیه و ... منشعب گردید.
\r\nبرخی از فرقه ها هم آنقدر از اصول اسلام دور شدند که از دایره اسلام خارج گشتند و دیگر مسلمانان، آنان را مسلمان نمیدانند مثل غالیان، قادیانیه، بابیت و بهاییت و ... .
\r\nاختلافات در حوزه فقه(مذاهب فقهی):
\r\nوجه مهم دیگر اسلام فقه است که به افعال المکلفین می پردازد. یعنی چگونه زیستن را به انسان می آموزد. ارتباط انسان با خدا، خویش و دیگرانسانها و ... . در اینجا نیز اختلافات فراوانی بروز کرد و فرق متعددی بوجود آمد.
\r\nدر شیعه فقه جعفری(اعم از امامیه و اسماعیلیه) و فقه زیدی پدیدار گشت و در اهل سنت فقه ثوری، جریری، ظاهری، اوزاعی، حنفی، مالکی، شافعی، حنبلی و ... بوجود آمد.
\r\nاختلافات در حوزه عرفان و طریقت:
\r\nدر بخش اخلاق و عرفان نیز میان دانشمندان مسلمان اختلافاتی ظهور یافت که به غیر از مکاتب اخلاقی، سلاسل و فرق تصوف و مکاتب عرفانی نیز بوجود آمد. در شیعه فرق شاه نعمت اللهیّه، گنابادیه، نوربخشیه، ذهبیه و ... و در اهل سنت قادریّه، نقشبندیّه، رفاعیّه، چشتیّه، تیجانیه، مولویّه و ... پدیدار گشتند. \r\n\r\n
\r\nب) جریانات فکری سیاسی
\r\nتمدن اسلامی در در قرون اولیه دوران پرشکوهی را سپری کرد ولی کم کم دچار افول شد. بعد از قرنها دوباره قدرتهای مسلمان در قالب سه امپراطوری بزرگ صفوی، گورکانی و عثمانی رخ نمود. اما با شروع رنسانس، استعمار غرب توانست با پررنگ کردن اختلافات و شناسایی نقاط ضعف اسباب نابودی این سه امپراطوری را پی ریزی کند که زوال این سه امپراطوری را در پی داشت.(تفصیل این مطلب را در دو مقاله گذشته ببینید.) 
\r\n\r\n
\r\n
\r\nفروپاشی این امپراطوری ها و تجزیه آنها به کشورهای کوچکتر همه متفکران اسلامی را به فکر برد که علل عقب ماندگی و وضعیت اسفبار مسلمانان چیست و غربی ها چگونه از ما پیشی گرفتند؟ در جواب این پرسش سه رویکرد در جهان اسلام شکل گرفت که در دو گروه اصلی میتوان دسته بندی نمود.
\r\n1-جریان پیروی از تمدن غرب، از غربگرایی تا غرب زدگی(تجدد)
\r\nعده ای تَرک دین در اروپا را عامل پیشرفت دانستند و نسخه های غربی مشابهی را پیچیدند و کاملا به سمت غربی شدن رفتند. عده ای هم تجزیه حکومت کلیسا و ملی گرایی را عامل پیشرفت دانستند و پان عربیسم و پان ترکیسم و پان ایرانیسم و ... را مطرح کردند.
\r\nجریان اول با یک تقدم تاریخی نسبت به جریان دوم از ناحیه روشنفکران شکل گرفت و رجال سیاسی، اداری، نظامی، صاحبان مشاغل و دانشجویان، ترکیب اجتماعی این گروه را تشکیل می دادند. از افراد شاخص این جریانات میتوان به رافع الطهطاوی، شبلی شمیل، یعقوب صنوع، قاسم امین، مصطفی کامل، نجیب عازوری، ساطع الحصری، احمد لطفی السید و حسنین هیکل و طه حسین در مصر و میان اعراب، ضیا گلوپ، تکین آلپ و آتاتورک در ترکیه، سر احمدخان در هند و میرزا ملکم خان، تقی زاده، و رضا خان در ایران.
\r\nنقطه مشترک این دو تفکر نفی مدیریت دین در عرصه اجتماعی بود اگرچه ملی گراهای سکولار بخاطر حس ناسیونالیستی، ضد غربی بودند.
\r\n2-جریان احیاء و بازسازی تفکر دینی، از بنیادگرایی تا رادیکالیسم اسلامی(اصلاح طلبی دینی)
\r\nسومین پاسخی که به مساله عقب افتادگی و تحقیر مذهبی مسلمانان داده شد این بود که عامل اصلی ضعف مسلمانان عدول وعدم رعایت آموزه های اصیل دین و دورشدن از سیره سلف صالح است. این رویکرد اصلاح دینی خود به دو جریان تقسیم شد. 
\r\n\r\n

\r\nعده ای این حرکت اصلاحی را باعقل گرایی و جهت گیری های اجتهادی متناسب با مقتضیات زمانی همراه کردند و سعی کردند که ابتدا در قالب فرهنگی اجتماعی به تصحیح جهان بینی مسلمانان بپردازند. از افراد شاخص این جریان از سیدجمال، عبده، رشیدرضا، حسن البنا تا اقبال لاهوری و امام خمینی و ... میتوان نام برد.
\r\nعده ای دیگر با نگرش ظاهرگرا و ارتجاعی به تکفیر دیگر مسلمانان پرداخته و رویکردی رادیکال و جزئی نگر نه تمدنی محور در پیش گرفتند و مشکلات بیشتری را برای جامعه اسلامی بوجود آورند. تفکرات محمد بن عبدالوهاب، مودودی، سیدقطب و ... که متاثر از ابن تیمیه هستند را میتوان در این دسته قرار داد. البته نقش شکست ها و دستگیری ها حرکت های فرهنگی اجتماعی در رادیکال شدن آنها بعد از سیدقطب را نمیتوان نادیده گرفت. برای مثال جماعت الاسلامی پاکستان روحیه میانه تری دارد و خود سیدقطب بعد از زندانی شدن وناامیدی از حرکت اصلاحی نرم رویکرد تندتری را پیش میگیرد که سر منشا حرکتهای افراط گرای بعدی میشود.
\r\nادامه دارد... \r\n\r\n
  
\r\n
\r\n\r\n

  

","content_source":"","content_url":"","content_columns":"0","content_date_start":"2014-02-16 10:21:00","content_date_finish":"2014-02-16 10:21:00","content_date_register":"2014-02-12 10:44:28","content_date_last_edit":"2025-02-14 12:25:57","content_show_img":"1","content_show_details":"0","content_show_related_img":"0","content_show_slider":"0","content_show_title_slider":"0","content_comment":"1","content_score":"0","content_recorded":"0","content_confirmed":"0","content_status":"1","content_kind":"0","tag_id":"10216","tag_word":"اهل سنت,اهل سنت,اهل سنت,جریان شناسی,جریان شناسی,جریان شناسی,نقشه فرق,نقشه فرق,نقشه فرق,سید محمد سرکشیکیان,سید محمد سرکشیکیان,سید محمد سرکشیکیان","tag_service":"0","tag_total":"162","tag_soundex":"","attach_token":1633195494,"attach_date_register":"2014-02-16 12:12:33","attach_id":10249,"attach_file_ext":"jpg","attach_file_header":"image/jpeg","attach_img_type":"2","attach_img_width":"902","attach_img_height":"449","attach_file_media":"1","attach_show_watermark":"0","score_average":null,"score_count":null,"score_date_last":null,"visit_count":"23342","visit_date_last":"2026-05-27 05:40:43","attach_title":"نقشه فرق اسلامی","node_title":"برگزیده,خطوط,سرویس نشریه","ot_node_left_right":"[{\"node_id\":457, \"left\":4, \"right\":47},{\"node_id\":468, \"left\":87, \"right\":88},{\"node_id\":495, \"left\":24, \"right\":25}]","node_number":"12","allowable_node":"12","img_src":"./cache/5/attach/201402/10249_1633195494_902_449.jpg"}]]