در حال بارگذاری ...

امت ­گرایی می­تواند در مقابل ناسیونالیسم­ و تعصبات مذهبی و تعصبات شهری باشد. ما باید در ایران، فراگیر حرف بزنیم و فکر کنیم؛ فراتر از قومیت­های عرب و عجم و ترک و بلوچ؛ فراتر از سنی و شیعه؛ بالاتر از ایران؛ باید به امت اسلامی فکر کنیم که ایران جزئی از آن است و امکان ندارد امت اسلامی آسیب ببیند و ایران آسیب نبیند.

مصاحبه از: محمد هادی کاظمی

هیچ‌یک از ما به مخیله‌مان هم خطور نمی­کند که وحدت و برجام و زبان و عزت و منیت و استماع و آرمان، همه، تکه­ های پازل تمدن اسلامی باشند. اصلاً تصور هم نمی­توانیم بکنیم که ده قرن قبل، ما در مورد عقب‌افتادگی فرنگی­ها می­نوشتیم و امروز آنان از ما حق توحش می­گیرند! بعید است بتوانیم بین زندگی شخصی شهید حججی و تمدن نوین اسلامی ارتباط برقرار کنیم. ارتباط تمدن اسلامی و وحدت و تعصبات مذهبی را در گفت‌وگو با دکتر آذرشب جویا شدیم و پاسخ­هایی دور از ذهنیتمان یافتیم.

دکتر محمدعلی آذرشب، استاد تمام دانشگاه تهران، مترجم عربی پیام‌های رهبر انقلاب  و مؤلف و مترجم ده­ ها کتاب و مقاله است. همچنین فعالیت‌های چون سردبیری مجله‌های ثقافتنا و ثقافة التقریب، رایزنی فرهنگی ایران در خارطوم (سودان) و دمشق (سوریه)، و مشاور مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی را در کارنامه درخشان خود دارد.

امروزه بسیاری از طلبه­ ها در حوزه به دنبال حرکت در جهت تحقق تمدن اسلامی هستند. ارتباط وحدت و تمدن اسلامی چیست؟

ثمره فعالیت­هایی که در مورد وحدت اسلامی انجام می­شود، عزت حوزه­ های اسلامی است و عزت یکی از مهم‌ترین مؤلفه­ های تمدن اسلامی است. در سایه­ عزت، بیداری و حیات اسلامی تحقق پیدا می‌کند و جهت‌گیری به سمت تمدن اسلامی خواهد بود. هروقت عزت افول کند، حرکت به سمت تمدن اسلامی هم متوقف خواهد شد. به همین دلیل، مهم‌ترین مؤلفه­ تمدن اسلامی و نیز مهم‌ترین گام در جهت تحقق تمدن اسلامی، تثبیت و تحقق عزت است؛ عزت در رسانه‌ها، عزت در رفتار، عزت در برخورد افراد با یکدیگر، عزت در برخورد دولت با مردم و مردم با دولت و... ؛ این عزت باید تثبیت شود. در طول تاریخ، پیشتاز عزت اسلامی و پرچم‌دار آن، مکتب اهل‌بیت بوده است؛ از شعار «هیهات منا الذله» امام حسین (ع) تا امروز که امام خمینی(ره) و سیدحسن نصرالله و امام خامنه­ ای پرچم‌دار عزت امت اسلامی هستند. امروزه در جهان اسلام، بین حکومت­ها و دولت­ها غالباً هیچ بویی از عزت به مشام نمی­رسد و نشانه ­ای از عزت وجود ندارد، بلکه همه در سراشیبی ذلت هستند؛ اما موضع ایران در مقابل آمریکا و برجام و فلسطین و عزت جهان عرب و تروریست­ها، موضعی افتخارآفرین و عزت‌آفرین است و این بلندترین گام به سوی تمدن اسلامی است. باید توجه داشته باشیم که عزت مسلمین از رهگذر وحدت آنها محقق خواهد شد.

در گفتمان امام خمینی (ره) و امام خامنه ­ای، عزت، مهم‌ترین محوری است که بر آن تکیه و تأکید شده است. اگر ما کل برنامه ­های جامعه اسلامی را بر این محور اجرا کنیم، در رسانه ­ها و رفتارها و قانون ­گذاری‌ها مبنا را بر عزت بگذاریم، در پیشرفت به سمت تحقق تمدن اسلامی می­توانیم بسیار موفق باشیم.  

چه کنیم تا گفتمان عزت باعث نزدیک شدن طرفین بشود؟

عزت فراگیر است؛ یک گفتمان انسانی است. حتی غیرمسلمانان هم وقتی از شما صدای عزت می­شنوند، سراغ شما می ­آیند. اگر در میان ملت­هایی که زیر ذلت آمریکا قرار گرفته ­اند، ندای عزت سر دهید، در کنار شما قرار خواهند گرفت. برای همین امام خمینی(ره) به دنبال ایجاد جبهه جهانی مستضعفین بود؛ می­خواست آنها عزیز شوند.

 ده سال پیش، روزی من و مرحوم انصاری که در لبنان شهید شد، در الجزایر قدم می­زدیم. گل‌فروشی ما را دید؛ همین که فهمید ما ایرانی هستیم، گل­ها را مجانی به ما داد و فریاد می­زد که عزت مسلمین را حفظ کنید، عزت مسلمان­ها به شما گره خورده است! جای دیگر وقتی فهمیدند ما ایرانی هستیم، پرسیدند انرژی هسته ­ای به کجا رسید؟ گفتیم فعالیت هسته ­ای ما صلح‌آمیز است؛ گفتند ما این را نمی­خواهیم، بمب اتمی می­خواهیم! من این مطلب را به رئیس مجلس الجزایر گفتم؛ ایشان خیلی خندید و گفت: ما می­دانیم فعالیت هسته ­ای شما صلح‌آمیز است؛ اما این مردم بمب می­خواهند؛ چون آمریکا اینها را ذلیل کرده، می­خواهند کاری کنند که عزتشان برگردد. گفتمان عزت، گفتمانی فراگیر، فرا­دینی بلکه فرا­مذهبی است.

سودای عزت‌طلبی چه اندازه می­تواند یا باید بتواند ما را از برخی اختلاف‌ها و عصبیت­ها منصرف کند؟

یکی از مهم‌ترین عوامل تمدن اسلامی به قول شهید صدر، آرمان است. ایشان آن را «المثل الاعلی» می ­نامد و می‌فرماید: مثل الاعلی یا آرمان سه نوع است: کوچک، متوسط و مطلق. ما می‌توانیم مقام جامعه را براساس این مثل الاعلی ارزیابی کنیم! اگر مثل الاعلای آن، پایین و کوچک باشد، حرکت ندارد و به دور خودش می­چرخد: افَرَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ(سوره جاثیه آیه23)؛ اله و آرمان و مثل الاعلی یکی است. آرمان متوسط قدری انسان­ها را به حرکت وامی­دارد، ولی حرکت متوقف می­شود؛ می­بینند آبی که به سوی آن رفته ­اند، سراب است: الَّذِینَ کَفَرُوا أَعْمَالُهُمْ کَسَرَابٍ بِقِیعَهٍ یَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ مَاءً حَتَّى إِذَا جَاءَهُ لَمْ یَجِدْهُ شَیْئًا(سوره نور آیه 39) در مقابل این دو، آرمان مطلق خداست که انسان­ها را بدون وقفه به سوی کمال به حرکت وامی­دارد. امروزه باید جوامع اسلامی را ارزیابی کنیم که در چه مرحله‌ای هستند و چه اله و آرمانی دارند. خودمان را هم باید ارزیابی کنیم که آیا واقعاً آرمانمان خداست یا آرمان­های هیچ و پوچ داریم. گاهی ما شعارهای بزرگی می­دهیم، ولی وقتی به خودمان برمی‌گردیم، می‌بینیم منافع و مصالح و منیت­های خودمان بر همه‌چیز غالب است. منیت، بزرگ‌ترین بازدارنده حرکت به سوی تمدن اسلامی است. آرمان­های تمدن اسلامی باید بزرگ باشند تا مردم حرکت کنند. مثلاً در حوزه علمیه قم، برنامه‌ای برای آموزش زبان عربی روز مطرح می‌شود؛ عده ­ای مخالفت می­کنند؛ وقتی به عمق علت مخالفت آنها توجه می­کنیم، می­بینیم خودشان بلد نیستند عربی صحبت کنند و برای اینکه از قافله عقب نمانند، با این طرح مخالفت می­کنند. ین مسئله­ منیت، بتی است مافوق همه بت­ها؛ آخرین بت است که به‌سادگی شکسته نمی­شود. شکستن منیت به آموزش و تربیت احتیاج دارد و باید الگو ارائه دهیم. الگوهای زیادی در جامعه داریم که تمام منیت­هایشان را زیر پا گذاشته­اند. وقتی کارنامه زندگی شهید حججی را بررسی می­کنیم، می­بینیم طبق شهادت شهودی که با او زندگی کرده‌اند، این جوان منیت نداشته است. امثال اینها باید به جامعه معرفی شوند.

علت این عصبیت­ها و تنگ‌نظری­ها این است که آرمان بزرگی در مقابل اینها نیست؛ آرمان قبیله­ای به جای آرمان امت اسلامی قرار گرفته است: قبیله شیعه و قبیله سنی! این آرمان قبیله ­ای است و آرمان مطلق خدایی نیست. اگر آرمان خدایی باشد، همه این مسائل حل می­شود. من از بزرگان اهل تسنن شنیدم که می­گفتند: مشکل ما این است که در لاک عصبیت­های مذهبی افتاده‌ایم؛ به جای عصبیت­های قبیله ­ای به دام عصبیت­های مذهبی افتاده ­ایم؛ فرقی هم نمی­کند؛ عصبیت، عصبیت است. آرمان بزرگ، گم شده است. بنابراین باید آرمان­های بزرگی داشت؛ مثل آرمان انقلاب اسلامی که اهل تسنن و شیعه را متحد کرد یا آرمان آزادی فلسطین که همه مسلمانان، بلکه غیر مسلمانان و آزادی‌خواهان جهان را گرد هم جمع کرده است.

پس آرمان بلند هم جزء مؤلفه ­های تمدن اسلامی است. در کنار این دو چه مؤلفه ­های دیگری وجود دارد؟

مؤلفه ­ها زیادند. سومی استماع است. ما غالباً نمی­شنویم، بیشتر حرف می­زنیم. گاهی دو نفر که باهم حرف می­زنند، یکی با زبانش صحبت می­کند و طرف مقابل با مغزش رد می­کند و درواقع نمی­شنود. قرآن دراین‌زمینه بسیار زیبا می­گوید: وَالَّذِینَ اجْتَنَبُوا الطَّاغُوتَ أَن یَعْبُدُوهَا وَأَنَابُوا إِلَى اللَّهِ لَهُمُ الْبُشْرَى فَبَشِّرْ عِبَادِ * الَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ(سوره زمر آیه 17 و 18)براساس این آیه اولاً باید طاغوت‌زدایی باشد؛ یعنی هرآنچه مانع حرکت انسان به سمت خداست، باید زدوده شود و بزرگ‌ترین مانع، منیت است. اگر در وجود انسان­ها طاغوت‌زدایی نباشد، استماع هم تحقق پیدا نمی­کند.